सङ्कटमा नायकत्व !

समाज सधैँ नायकको खोजीमा रहँदै आएको छ। युद्धका मैदानमा साहस देखाउने योद्धादेखि विचार र दर्शनका माध्यमबाट समाजलाई दिशा दिने चिन्तकसम्म, नायकत्व मानव सभ्यताको केन्द्रीय अवधारणा बनेको छ। तर समयसँगै नायकको स्वरूप बदलिँदै गएको छ। आजको युगमा नायकत्व बलिदान, नैतिक साहस र दीर्घकालीन दृष्टिभन्दा बढी चर्चित हुनु, देखिनु र लोकप्रिय हुनुसँग गाँसिएको देखिन्छ। यही बिन्दुमा सेलिब्रिटी संस्कृत‍ि, पैसा र सत्ता एक अर्कामा मिसिँदै राजनीतिसम्म प्रवेश गरेका छन्, जसले नायकत्वको अर्थलाई झन् जटिल बनाइदिएको छ।

प्राचीन ग्रीसका दार्शनिक प्लेटोले नायकत्वलाई केवल शारीरिक वीरता वा युद्धको बहादुरीका रूपमा होइन, नैतिक जिम्मेवारी र विवेकसँग जोडिएको राजनीतिक गुणका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। प्लेटोका लागि साँचो नायक त्यो व्यक्ति हो, जसले सत्यलाई चिन्छ, आत्मसंयम राख्छ र जनताको दीर्घकालीन हितका लागि अलोकप्रिय निर्णय लिन पनि पछि हट्दैन। उनले ‘रिपब्लिक’ ग्रन्थमा आदर्श राज्यको कल्पना गर्दा दार्शनिक राजाको अवधारणा अघि सारे, जहाँ सत्ता ज्ञान र नैतिकताले निर्देशित हुन्छ, लोकप्रियता वा धनले होइन। प्लेटो यस कारण लोकतन्त्रप्रति सधैँ सशंकित थिए, किनकि भीड सजिलै भावनाले बग्ने र क्षणिक आकर्षणतर्फ झुक्ने जोखिम हुन्छ।

प्लेटोले चेतावनी दिएका थिए कि जब समाजले नायकको पहिचान लोकप्रियता, धन र प्रशंसाको आधारमा गर्न थाल्छ, तब नायकत्व पतनतर्फ जान्छ। आज सामाजिक सञ्जालको युगमा यो चेतावनी झन् सान्दर्भिक देखिन्छ। भाइरल हुने व्यक्ति, धेरै फलोअर्स हुने अनुहार वा ट्रेन्ड चलाउने पात्रहरू क्षणभरमै नायकका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। तर यस्तो नायकत्व सतही र अस्थिर हुन्छ, जसले समाजलाई दीर्घकालीन दिशा दिन सक्दैन। प्लेटोका नायकहरू भीडले बनाएका होइनन्, बरु भीडलाई सोच्न सिकाउने र मार्गदर्शन गर्ने पात्र हुन्।

यही प्लेटोको विचारलाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनःपाठ गर्ने काम बेलायती दार्शनिक एन्जी हब्सले गरेकी छन्। उनको सन् २०२५ अगस्त २८ मा प्रकाशित पुस्तक ‘Why Plato Matters Now’ मा प्लेटो आज किन अझै सान्दर्भिक छन् भन्ने प्रश्न गहिरो रूपमा उठाइएको छ। हब्सका अनुसार आधुनिक विश्वमा नायकत्व गम्भीर संकटमा छ, किनकि हामीले मूल्य र चरित्रभन्दा छवि र प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिन थालेका छौँ। सामाजिक सञ्जालले व्यक्तिलाई सजिलै नायक बनाइदिन सक्छ, तर त्यही सञ्जालले क्षणभरमै पतन गरिदिने शक्ति पनि राख्छ। यस्तो अस्थिर वातावरणमा साँचो नायकत्व टिक्न कठिन हुन्छ।

हब्सका तर्क अनुसार प्लेटोको नायकत्व आजको सेलिब्रिटी राजनीतिका लागि ऐना हो। जब राजनीति विचार र दर्शनभन्दा मनोरञ्जन जस्तो बन्न थाल्छ, तब नायकत्व पनि ब्रान्डमा रूपान्तरण हुन्छ। साँचो नायक त्यो हो, जो तुरुन्त ताली नपाए पनि सही पक्षमा उभिन सक्छ, आलोचना सहन सक्छ र दीर्घकालीन भलाइका लागि अलोकप्रिय निर्णय लिन तयार हुन्छ। तर आजको प्रणालीले यस्तो नायकत्वभन्दा तुरुन्त प्रभाव पार्ने, भावनालाई उत्तेजित गर्ने पात्रलाई अघि बढाइरहेको देखिन्छ।

सेलिब्रिटी संस्कृत‍ि र पैसाको प्रभाव आज यति बलियो भएको छ कि नायकत्व र प्रसिद्धिबीचको सीमाना प्रायः मेटिएको छ। फिल्म स्टार, सामाजिक सञ्जालका प्रभावक, ठूला व्यापारी र चर्चित अनुहारहरू राजनीतिक बहसका केन्द्रमा छन्। पैसा र दृश्यताले उनीहरूलाई प्रभावशाली बनाएको छ, तर नैतिक गहिराई र वैचारिक स्थायित्व सधैँ सुनिश्चित हुँदैन। प्लेटोले सदियौँ अघि औँल्याएको खतरा आज यथार्थ बनेको छ, जहाँ धन र लोकप्रियतालाई नै योग्यताको मापन मानिन थालिएको छ।

नेपाली समाज र राजनीति पनि यस प्रवृत्तिबाट अछुतो छैन। सामाजिक सञ्जालमा चर्चित अनुहारहरू राजनीतिक विमर्शमा निर्णायकजस्तै प्रस्तुत हुन्छन्। चुनावी अभियानमा विचार, नीति र दर्शनभन्दा छवि, नारा र ट्रेन्ड बढी प्रभावकारी देखिन्छन्। यसले राजनीतिलाई गम्भीर विचारको क्षेत्रबाट विस्तारै सतही प्रदर्शनको क्षेत्रमा धकेलिरहेको छ। युवाहरू नयाँ नायकको खोजीमा छन्, तर त्यो खोजी प्रायः क्षणिक उत्साह र भावनात्मक आकर्षणमा सीमित हुने खतरा पनि उत्तिकै छ।

समसामयिक नेपाली राजनीतिमा नायकत्वको प्रश्न झन् जटिल बनेको छ। पुराना राजनीतिक पात्रहरू सत्ता मोह र नैतिक पतनको आरोप खेपिरहेका छन् भने नयाँ अनुहारहरूमाथि अपेक्षा अत्यधिक छ। तर अपेक्षा र क्षमताबीचको दूरी चाँडै उजागर हुने सम्भावना पनि उत्तिकै रहन्छ। प्लेटो र एन्जी हब्स दुवैको दृष्टिमा नायकत्व चुनाव जित्नु वा चर्चामा आउनु मात्र होइन, सत्ता प्रयोग गर्दा देखिने नैतिक दृढता र दीर्घकालीन दृष्टि हो।

प्लेटोले लोकतन्त्रप्रति गरेको आलोचना आज पनि बहसको विषय बनेको छ। उनले भीडको शासनलाई ज्ञानविहीन निर्णयको जोखिमपूर्ण रूप मानेका थिए। एन्जी हब्स भने प्लेटोको यस आलोचनालाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनःव्याख्या गर्दै सचेत नागरिकताको आवश्यकता औँल्याउँछिन्। लोकतन्त्रमा नायक आवश्यक हुन्छ तर त्यो नायक भीडको ताली खोज्ने होइन, भीडलाई सोच्न र प्रश्न गर्न सिकाउने हुनुपर्छ। यही चुनौती आजको नेपाली लोकतन्त्रले पनि सामना गरिरहेको छ।

अन्ततः आजको युगमा नायकत्वको पुनःपरिभाषा अपरिहार्य बनेको छ। सेलिब्रिटी संस्कृत‍ि, पैसा र सामाजिक सञ्जालले नायकत्वलाई सतही र क्षणिक बनाइरहेका छन्। प्लेटोको विवेक, आत्मसंयम र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता तथा एन्जी हब्सको आधुनिक चेतावनी आज झन् सान्दर्भिक छन्। नेपाली राजनीतिले पनि क्षणिक लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन नैतिक नेतृत्व रोज्न सके मात्र साँचो परिवर्तन सम्भव छ। नायकत्व ताली र लाइकमा होइन, कठिन निर्णय, जिम्मेवारी र नैतिक साहसमा प्रकट हुन्छ र यही पाठ प्लेटोदेखि आजको नेपालसम्म समान रूपमा लागू हुन्छ।