गोरखा राज्य र शाहवंश

भाषा वंशावलीलाई आधार मानेर कतिपय विद्वानहरूले गोरखा राज्यका शाहवंशीय शाह ठकुरी राजाहरूको पुख्र्यौली थलो भारतको चित्तौड्गढ मेवाड थियो भनेर भन्दछन् । उनीहरूलाई चित्तौड्गढका राजपूत राजवंशका राणाजीहरू सँग नाता जोड्ने गर्दछन् । मेवाड चित्तौड्गढका चन्द्रवंशी राजा भट्टारक ऋषिराज राणाजी वंशका २३ औं सन्तान राजा भूपति राणाजी रावका तीन भाइ छोराहरू थिए । सोमध्ये माहिला छोरा फत्तेसिंह राणाजी रावको अत्यन्त सुन्दर एवं रुपवती छोरी थिइन । दिल्लीका तत्कालीन सुल्तान अलाउदिन खिल्लजीले फत्तेसिंह राणाजी रावको रूपवती सुन्दर कन्यासँग विवाह गर्न चाहेका थिए । तर सो प्रस्ताव चितौडगढका चन्द्रवंशीय सिसौदिया राजपूत राजवंशलाई कुनै पनि हालतमा मान्य भएन । दिल्लीका सुल्तानको सो प्रस्तावलाई चितौडगढको राजवंशले ठाडै अस्वीकार गरे ।
फलस्वरूप दिल्लीका सुल्तान अलाउदिन खिल्लजीले चितौडगढको प्रसिद्ध किल्लामाथि भीषण हमला गरे । साथै चितौडगढ राज्यमा भयङ्कर अत्याचार, उत्पात र जोड जुलुम गर्न थाले । सन् १३०३ पछि मुस्लिम आक्रान्तहरूबाट आफू र आफ्नो कुटुम्ब परिवारलाई सुरक्षित राख्न चितौडगढका राजवंश राजपूत राणाजीहरुले त्यहाँबाट बसाइँ सरे । भारतको उज्जैन भन्ने ठाउँमा आएर बसोबास गर्न थाले । सोही परिवारहरूमध्ये एक परिवार भुपाल राणाजी राव राजवंश अझ बढी सुरक्षित ठाउँको खोजीमा हिमवत खण्ड प्रदेशमा प्रवेश गरे ।
पश्चिम नेपालको मगरात प्रदेशअन्तर्गत रहेको रिडी भन्ने ठाउँमा उनीहरूले आश्रय लिए । राजा भूपति राणाजी राव त्यहाँ पनि स्थिर हुन सकेनन् । केही समय पछि त्यहाँबाट उनको परिवार र रक्षकहरूका साथ रिडीबाट उत्तरतर्फ मगरात राज्यको भीरकोट खिल्लँु भन्ने ठाउँमा (सन् १४५५) आएर बसोबास गर्न थाले । यसै ठाउँमा राजा भूपति राणाजी रावका दुई भाई छोराहरूको जन्म भयो । जसको नाम “खान्चा खान” तथा “मिचा खान” नामाकरण गरियो । स्थानीय मगर भाषामा “कहिञ्या” शब्दको अर्थ जेठा र “मिहिञ्च्या” शब्दको अर्थ कान्छा हो भन्ने भनिन्छ । यी शब्दहरूको अपभ्रंशबाट खान्चा र मिचा शब्दहरू बनेको हो भनेर पनि भनिन्छ ।
एउटै पुर्ख्यौली
मथि उल्लेख गरिएका “खान्चा खान” र “मिचा खान” दुबै मगर वंशजका थिए भनेर मानवशास्त्री विद्वान हेमिल्टनले सन १८१९ मा लेखेका थिए । अर्थात करिब दुई सय पाँच वर्ष पहिले उनले नेपालका मगर तथा ठकुरीको पुख्र्यौली एउटै हो भनेर संकेत गरेका थिए । यसो हेर्दा पश्चिम नेपालका कतिपय गाउँघरमा प्रचलित रहेको लोककथा, दन्तकथा तथा किवदन्तीहरुमा पनि मगर तथा शाह ठकुरीहरुको एउटै कुल रहेको वर्णन गरेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि भनिन्छ “मगरको वंशावली हराए ठकुरी गाउँमा भेटिन्छ ।”
यसै क्रममा भनिन्छ शाह, ठकुरी तथा मगरहरुका कतिपय पूजापाठ, परम्परा, सामाजिक, बैबाहिक एवं सांस्कृतिक अभ्यासहरुमा धेरै समानता रहेको भेटिन्छ । गोरखाली शाह ठकुरीहरुको इष्टदेवी गोरखकाली, मनकामना तथा स्याङ्जाको आलम देवी आदि मन्दिरहरुमा मुख्य पुजारी मगरहरु नै बन्ने व्यवस्था सदियौंदेखि रहेको छ । कतिपय ठाउँ वा देवालयमा मगर तथा ठकुरीहरु एकै स्थान, एकै मिति, एकै समय तथा एकै तरिकाले कुलपूजा गरेका देखिन्छ । कतिपय ठाउँका ठकुरीहरुको शारीरिक बनावट तथा अनुहारमा मंगोलियन झलक वा छवि पनि देख्न सकिन्छ । गोरखा दरवार तथा हनुमान ढोकाको दशैं घरमा परापूर्व कालदेखि मगर पुजारीको दरबन्दी तत्कालिन राज्य सरकारबाट गरिएको रहेछ ।
यसै सन्दर्भमा केही स्वदेशी, विदेशी तथा मगर विद्वानहरुले “शाह, ठकुरी तथा मगरहरु एकै पुर्खाका सन्तानहरु हुन् भन्ने गरेका छन । साथै मध्यकालीन चौबिसी राज्यका राजाहरु ठकुरीमा रुपान्तरित मगरहरु हुन् भनेर पनि केही बुढापाकाहरुको भनाइ छ ।
खान राजवंश
राजा फत्तेसिंह राणाजी रावका जेठा छोरा खान्चा खानले मगरात प्रदेशको ढोर भन्ने राज्यमा आफ्नो शासन स्थापना गरे । साथै मगरात प्रदेशका कतिपय ईलाकाहरू आफ्नो राज्यमा गाभ्न सफल भए । यस क्रममा उनले ढोर राज्यमा भीरकोट, गरहुँ र सतहूँ आदि राज्यहरूलाई युद्ध गरेर समावेश गरे । राजा फत्तेसिंह राणाजी रावका कान्छा छोरा मिचा खानले नुवाकोटमा आफ्नो छुट्टै स्वतन्त्र राज्य खडा गरे । यसरी चितौडगढबाट मगरात प्रदेशमा आश्रय लिन आएका राजवंश सिसौदिया राजपूतहरूले मगरात प्रदेशमा दुईवटा आ—आफ्ना राज्यहरू स्थापना गरे ।
भाषा वंशावलीका अनुसार नुवाकोटको राज सिंहासनमा बसेका मिचाखानको मृत्यु भएपछि जयन्त खान, सूर्यखान, विचित्र खान, जयदेव खान तथा कुलमण्डल खान सो राज्यको क्रमशः राजा बने । यी चन्द्रवंशी सिसौदिया राजपुत राणाहरूमध्ये कुलमण्डल खान ज्यादै दूरदर्शी राजा थिए । राजकाज सम्हाल्ने बित्तिकै भारत दिल्लीका तत्कालीन मुगल बादशाहसँग राम्रो सम्बन्ध एवं सम्पर्क स्थापित गरे । भनिन्छ नुवाकोटबाट धेरै उपहारहरू दिल्लीको बादशाहलाई पठाए । वादशाह खुसी भएर यिनीलाई “शाह”को उपाधि वा पदवी राजकीय समारोहका साथ प्रदान गरे । राजा कुलमण्डल शाह पछ्रि जे जति गोरखाका शाही ठकुरीहरू राजा भए सबैले आफ्नो नामसँग “शाह”को पदवी जोड्ने चलन गरे । पछि गएर शाह पदवी शाही ठकुरीहरूको “थर”को रूपमा विकसित हुन गयो । त्यस समयमा दिल्लीका बादशाहले दिएको शाह पदवी धेरै महत्व हुन्थ्यो भन्ने भनाइ छ ।
राजा द्रव्य शाह
कुलमण्डल शाह नुवाकोटबाट कास्कीमा आएर राज्य गर्न थाले । त्यसैबेलामा लमजुङको गद्दी खाली भयो । कुलमण्डल शाहका माइला छोरा कालु शाह लमजुङका राजा बने । उनी पछि कुलमण्डल शाहका कान्छा छोरा यशोब्रम्ह शाह त्यहाँका राजा बने । उनका दुई भाइ छोरा भए । जेठा छोरा नरहरि शाह आफ्नो बुबापछि लमजुङका राजा बने । कान्छा छोरा राजकुमार द्रव्य शाहलाई लमजुङ राज्य अन्तर्गतको रागनिस अड्डाको प्रमुख प्रशासक बनाइयो ।
राजकुमार द्रव्य शाह आफ्नो दाजुको राज्यलाई स्याहारेर बस्न चाहँदैन थिए । उनी ज्यादै महत्वाकांक्षी राजकुमार थिए । आफ्नो छुट्टै स्वतन्त्र राज्य कायम गर्न चाहन्थे । साथै आफ्नो राज्यको विस्तार गरेर ठूलो राज्य निर्माण गर्ने उनले सपना देखिराखेका थिए । लमजुङबाट नजिकै रहेको माझकोट राज्य माथि आफ्नो शासन सत्ता स्थापित गर्ने उनको अभिलाषा एवं तीव्र इच्छा थियो । जे जसरी भएपनि माझकोटको खड्का थरको मगर राजालाई हटाएर सो राज्यको राजा बन्ने उनको सुनौलो सपना थियो ।
त्यस समयमा त्यस भेगमा माझकोट तुलनात्मक रुपमा अन्य छिमेकी राज्यहरू भन्दा धेरै विकसित एवं समृद्धशाली राज्यको रूपमा मानिन्थ्यो । सामाजिक सांस्कृतिक एवं आर्थिक दृष्टिकोणबाट पनि माझकोट राज्य विकसित थियो । गोरखा राज्यको उत्तरतर्फ पर्ने भोट तिब्बत राज्यसँग पनि व्यापारिक सम्बन्ध र सम्पर्क थियो । सामरिक दृष्टिकोणबाट पनि माझकोट राज्य ज्यादै शक्तिशाली राज्य थियो । माझकोट राज्यका तत्कालीन खड्का थरका मगर राजा मानसिंह खड्का मगर पनि अत्यन्त शक्तिशाली, अनुभवी, बलवान, युद्धकलामा निपूण तथा जनप्रिय राजा थिए ।
झन्डै पाँच सय वर्षभन्दा पहिले माझकोट गोरखालाई “१२ हजार गोर्खा राज्य” भन्ने गर्दथे । अर्थात् त्यस समयमा गोरखामा १२ हजार घरधुरी थियो । सो घरधुरीमा अधिकांश खड्का थरका आदिवासी मगर परिवारहरू थिए । यसरी गोरखा राज्यमा मगर जनजातिको बाहुल्यता थियो । गोरखाको उत्तरतर्फ आदिवासी गुरुङ जनजातिको आवादी थियो ।
माझकोट गोरखा राज्यमाथि हमला गर्ने तयारी
अतः लमजुङका राजकुमार द्रव्य शाहलाई शक्तिशाली एवं संगठित माझकोट राज्यमाथि सिधै आक्रमण गर्न साहस भएन । साथै माझकोटका अनुभवी शक्तिशाली राजा मानसिंह खड्का मगर माथि हमला गरेर जित्ने आँट आएन । अतः राजकुमार द्रव्य शाहले कूटनीतिक चतुराईबाट गोरखा राज्य माथि विजय प्राप्त गर्ने सोच गर्न थाले ।
यसै समयमा मस्र्याङडी तथा चेपे नदी भन्दा दक्षिण पूर्वतर्फ रहेको मगरात प्रदेशको भूमिमा खस क्षेत्री, बाहुन, दमाई, कामी तथा अन्य समुदायहरूको आगमन बढ्न थाल्यो । माझकोटको दक्षिण भूभागमा केही परिवार अन्य ठाउँहरूबाट आएर बसाइँ सरेर त्यहाँ बस्न थाले । यसरी माझकोट गोरखामा उनीहरूको आवादी क्रमशः बढ्न थाल्यो । भनिन्छ खेतीपातीको लागि यो उपयोगी भूमि रहेको थियो ।
केही समय पछि बसाइँ सरेर आएका युवाहरूले माझकोट राज्यका खड्का थरका मगर राजा मानसिंह खड्काको शासन व्यवस्थालाई मन पराएनन् । उनीहरूले लमजुङका राजकुमार द्रव्य शाहसँग आत्मीय सम्बन्ध एवं सम्पर्क स्थापित गरे । उनीहरूको मुख्य उद्देश्य मगर जातिका खड्का राजाहरूको बदलामा क्षेत्रीय कुलका राजकुमारलाई आफ्ना संरक्षक एवं राजा बनाउन चाहन्थ्ये । युवाहरूको अभिलाषा तथा राजकुमार द्रव्य शाहको महत्वाकांक्षी चाहना एकाकार हुन गयो । दुवै थरीका इच्छा एवं चाहना एक आपसमा मिल्न गयो । यसै समयमा माझकोटका राजा मानसिंह खड्का मगरप्रति असन्तुष्ट रहेका स्थानीय केही युवाहरू पनि राजकुमार द्रव्य शाहको सहयोगी बन्न पुगे ।
फलस्वरूप सबभन्दा पहिले गोर्खा राज्यको निकट रहेको लिगलिग राज्यमाथि अधिपत्य कायम गरेपछि त्यहाँबाट माझकोट राज्यमा हमला गर्ने सहमति भयो । यसरी माझकोट राज्यमा शाहवंशीय राजाले आफ्नो शासन व्यवस्थाको स्थापना गर्ने अठोट गरे । साथै खड्का थरका मगर राजाहरुको सदियौं देखिको शासन सत्ता र राजवंशको अवधारणाको अवसान शुरु भयो । ई. सन १५५९ देखि गोरखा राज्यमा शाहवंशीय शासन व्यवस्थाको ऐतिहासिक कथाको शुरुवात भयो भन्ने बुढापाकाहरुको भनाइ छ ।

(नेपाल सरकारको पूर्व वरिष्ठ अधिकृत लेखक मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिंष्ठानका पूर्व अध्यक्ष तथा सामाजिक अभियन्ता हुन। ऐतिहासिक कथा लेखनमा उनको अभिरुचि छ।)

त्रिलोकसिंह थापामगर

नेपाल सरका पूर्व सचिव त्रिलोकसिंह थापामगर इतिहास र संस्कृतिका विषयमा लेख्न रुचाउँछन् ।

प्रतिक्रिया

सम्बन्धित सामाग्री